در صورت التفات و توجّه بدانهاست كه نزد او حاضر مىشوند . مرحلهء بالاتر از اين مرحله ، مرحلهء مستفادى است . در اين مرحله ، نفس انسانى براى حصول معلومات و استحضار امور ، نيازى به توجّه و التفات ندارد ، بلكه تمام مسائل نظرى بدون توجّه و التفات و اكتساب نزد او حاضر و مشهودند . نفس در اين مرحله همهء اشياء را مىبيند و صور آنها را در مبدأ فيّاض خود كه « عقل فعّال » است مشاهده مىكند . عقل بالمستفاد ، مرحلهء كمال عقل هيولانى است و شهود حضور صور اشياء براى او نتيجهء اتّصال با عقل فعّال است . « 1 » شيخ - رحمه اللّه - مرتبهء نهايى تكامل نفس را مقام اتّحاد با عقول مفارق مىداند كه بعد از حصول اتّصال با عقل فعّال ، حاصل مىشود و واصلان بدين مرحله را داراى مراتب مختلفى دانسته كه فاضل‌ترين و كامل‌ترين آنها كسى است كه به مقام نبوّت برسد . در اين مقام است كه انسان به نهايت كمال خود رسيده و « آنچه نشنيده گوش آن شنود و آنچه ناديده چشم آن بيند » و مىتواند در اشياى عالم تصرّف كند و بر اسرار غيبى آگاه شود ، و اين هنگامى است كه از خود فانى شده و در حق باقى گشته است . « . . . و اعظم الملكات ( فى السّلوك فى اللّه و مشاهدة الانوار العقليّة ) ملكة موت ينسلخ النّور المدبّر من الظّلمات ، انسلاخا و ان لم يخل عن بقيّة علاقة مع البدن ، الّا انّه يبرز الى عالم النّور و يسير معلّقا بالانوار القاهرة و يرى العجائب النّوريّة . . . و هذا المقام عزيز جدّا ، حكاه افلاطون عن نفسه و هرمس و كبار الحكماء عن انفسهم ، و هو ما حكاه صاحب الشّريعة و جماعة من المنسلخين عن النّواسيت و لا يخلو الادوار عن هذه الأمور . « و كلّ شىء عنده به مقدار و عنده مفاتيح الغيب لا يعلمها الّا هو . . . » . « 2 » اخوان الصّفا ، دو مورد نفس بحثى دارند كه بسيار شبيه بحث شيخ اشراق در مورد انسان كامل و مقام نبوّت است . آنان مىگويند مراتب نفس سه است : يكى مرتبهء نفس انسانى است و ديگرى ما فوق انسانى است و سه ديگر مرتبهء مادون نفس انسانيّت است . مرتبهء مادون نفس انسانى هفت مرتبه است و مرتبه ما فوق نفس

--> ( 1 ) اخذ و اقتباس از فرهنگ علوم عقلى دكتر سيّد جعفر سجادى . ( 2 ) مجموعهء مصنّفات ، ج 2 ؛ حكمة الاشراق ، ص 255 .